خود را در آسياى وسطى رواج و شايع سازد و به همين ملاحظه از هر طرف كه ممكن بود از روسيه بهندوستان برود پيش قدمى نمود و از هر طرف كه نقشه مسافرت به

--> - بيش از همه مرا دلخوش مىكند دو چيز است يكى اختلاف عقيده در ميان شيعه و سنى و استيلاى روحانيان بر ملل مسلمان و اينكه ايشان مانعند كه مسلمانان با ملل اروپا درآميزند تا چشمشان باز شود و در كار خود چاره‌جوئى كنند و همين بس خواهد بود كه به زودى نام آنها از آسيا برافتد و تمدن و فرهنگ عيسوى بدست پادشاهان دولت جوان روسيه سيل‌وار آن كشورها را فرا گيرد چنان كه برترى و استيلاى روحانيان ما بود كه در اين مدت روسيه را در پست‌ترين مرحله نگاهداشت و مانع از پيشرفت و برترى آن شد تا من به هزاران رنج و دشوارى اين خار را از پيش پاى ملت خود برداشتم و دست آنها را از كارهاى دولت كوتاه كردم تا به نماز و روزه اكتفا كنند گذشته از آن بايد چاره‌جوئىهاى فراوان كرد كه كشور ايران روز بروز تهىدست‌تر شود و بازرگانى آن تنزل كند رويهمرفته بايد هميشه در پى آن بود كه ايران رو بويرانى رود و چنان بايد آن را در حال احضار نگاهداشت كه دولت روسيه هرگاه بخواهد بتواند بىدردسر آن را از پا درآورد . و باندك فشارى كار خود را بپايان رساند اما مصلحت نيست كه پيش از مرگ حتمى دولت عثمانى ايران را يكباره بىجان كرد . كشور گرجستان و سرزمين قفقاز رگ حساس ايرانست همين كه نوك نيشتر استيلاى روسيه به آن برسد فورا خون ضعف از دل ايران بيرون خواهد رفت و چنان ناتوان خواهد شد كه هيچ پزشك حاذقى نتواند آن را بهبود بخشد . آنگاه دولت عثمانى چون شتر مهار كرده در دست پادشاهان روسيه خواهد بود و دم آخر را برنخواهد آورد تا در مقام لزوم باركشى كند و پس از آنكه ديگر كارى از آن ساخته نيست بايد سرش را از تن جدا كرد . بر شما لازم است كه بىدرنگ كشور گرجستان و سرزمين قفقاز را بگيريد و پادشاه ايران را دست نشانده و فرمان‌بردار خود كنيد پس از آن بايد آهنگ هندوستان كرد زيرا كه كشورى بسيار بزرگ و بهترين بازارگاه تجارتست و هرگاه بدانجا دست يافتيد هر قدر پول كه بوسيله انگلستان بدست مىآيد مىتوان مستقيما از هندوستان فراهم كرد ، كليد هندوستان سرزمين تركستانست تا ميتوانيد بايد بسوى بيابانهاى قرقيزستان و خيوه و بخارا پيش برويد تا به مقصود نزديك‌تر شويد و اما تأمل و تأنى را نبايد از دست داد و بايد از شتاب‌كارى خوددارى كرد . بايد با دولت اطريش دوستى ظاهرى داشت اما بايد چنان چاره‌جوئى كرد كه آلمان و اطريش رفته‌رفته در چنگ ما بيفتند بايد با اطريش همدست شد و دولت عثمانى را از اروپا بيرون كرد اما نه چنان كه اطريش بهره‌مند شود و آن دو راه دارد : نخست آنكه بايد اطريش را جاى ديگر سرگرم كرد ديگر آنكه بايد از خاك عثمانى آن نواحى را باطريش داد كه پس از چندى بتوانيد آن را هم بگيريد . « روابط ايران و روسيه تأليف دكتر احمد تاج بخش »